ریما گشت سالیان سفر
سرگرمی
۱۵ مهر ۱۳۹۴, ۶:۲۵ ب.ظ

ابراهیم حاتمی کیا بزرگترین هنرمند در ایران

پرتال اجتماعی واکنش:او تا به اینجا تواناترین و کارگشاترین هنرمند تربیت شده در نظام «جمهوری اسلامی» بوده. یا بهتر است بگوییم او همان «جمهوری اسلامی» است در عالم هنر. نمادی از حکومت که شبیه به کل بزرگتر در دوران‌های متفاوت رفتار متغیری ازش سر زده.

658870_237

 

یا تابحال با نظرسنجی‌های «بهترین فیلم‌های عمر» منتقدان ایرانی مواجه شده‌اید؟ نتایج نظرسنجی‌ها به نظرتان متقاعد کننده بوده، یا نه فقط سلیقه‌ای محدود در مواجهه با تاریخ سینمای ایران را منعکس می‌کرده؟ این یک بازی است. همچون نمونه‌های اورجینال خارجی – در راس همه‌شان نظرسنجی‌های سایت اند ساوند – این انتخاب‌ها قرار است جمع‌بندی و معیاری باشد از چیزی که گذشته و تاثیراتی که در گذر زمان برجا مانده. هر کسی را سلیقه و احتمالا تشخصی است و انتخاب‌هایش قرار است مبین نگاه او به سینما و فیلم‌ها باشد. در کنار این پسند و ذوق شخصی اما انگاره‌هایی ثابت یا بهتر بگوییم خرافه‌های منتقدانه‌ای حضور دارد که از اهمیت و جامعیت این انتخاب می‌کاهد.

 

بیایید برخی از این کلیشه‌ها/ خرافه‌ها را با هم مرور کنیم: همان‌طور که حضور «همشهری کین» در لیست‌های منتقدان خارجی مایه ارج و قرب است و نبودش مسئله‌ساز – فارغ از کیفیت هنوز و همیشه درخشان شاهکار اورسن ولز – تکرار نام «گوزن‌ها» هم برای منتقد ایرانی چنین کارکردی دارد. منتقد دلخوش نوستالژی که متوجه تفاوت‌های بنیادین میان جهان فیلم‌های فردگرا و ضد سیستم هنوز تازه «قیصر» و چپ‌گرایی کهنه شده «گوزن‌ها» نیست و تفاوت چندانی میان این دو فیلم نمی‌بیند. یا به شکل دیگر حضور حداقل یک فیلم از بهرام بیضایی – اگر «باشو غریبه کوچک» بود چه بهتر! و نه «مرگ یزدگرد» که بهترین فیلم او است – قرار است ضامن سواد و تشخص انتخاب کننده در میان مخاطبان باشد. نوعی ابراز تفاخر بدون آنکه نیاز به توضیحی در کار باشد. نکته دیگری که در میان این بازی بیش از حد جدی گرفته شده، جالب می‌نماید نادیده گرفتن محصولات تحت لیسانس «جمهوری اسلامی» است.

قصد، مطرح کردن برچسب‌هایی چون «هنر اسلامی» و اینگونه ترکیبات نوظهور نیست. منظور این است که منتقدان/ روشنفکران، هنرمندان برآمده بعد از انقلاب ۵۷ که نزدیکی و نسبتی با سیستم رسمی دارند را خیلی جدی نمی‌گیرند. همیشه فاصله، تصادم و تخاصمی این میان وجود دارد که مانع از شناخت و فهم بهتر می‌شود. اما مشکل از کجاست که جز تکرار نام‌های «سفر به چزابه» و «آژانس شیشه‌ای» و «روایت فتح» خبری از آثار دیگر نیست؟ ضعیف بودن فیلم‌ها و یا حس متضاد سیاسی/ اجتماعی منتقدان/ روشنفکران در نسبت با ایده مرکزی فیلم‌ها؟ رسیدن به پاسخ این سئوال‌ها مستلزم آن است که کارنامه ابراهیم حاتمی‌کیا یکی از مهمترین – اگر نگوییم مهمترین – فیلمسازان برآمده از انقلاب ۵۷ را با هم مرور کنیم. دوران زیر و زبر شدن ارزش‌ها و سر برآوردن آرمان‌های جدید. دورانی که یک پیشوا طرح دنیایی نو در افکند و انبوهی مرید، چشم به در حلقه‌ی او، پا در رکابش گذاشتند.

اگر شروع حس فیلمسازی برای بهرام بیضایی مانوس شدن با فرهنگ ژاپن بود و برای مسعود کیمیایی تماشای وسترن فرد زینه‌مان در سالن تاریک و جدال گری کوپر و آدم بدها در «نیمروز»، برای ابراهیم حاتمی‌کیا لحظه بروز حقیقت زمانی بود که آیت‌الله خمینی بنا بر یک ضرورت تاریخی که گریزی از آن نبود پا به ایران گذاشت و جمله دراماتیک حالا کلاسیک شده‌اش را در بهشت زهرا بیان کرد: «من تو دهن این دولت می‌زنم. من دولت تعیین می‌کنم. من به پشتیبانی این ملت دولت تعیین می‌کنم»

658871_474

ابراهیم حاتمی‌کیا، همان‌طور که بهروز افخمی بارها در دفاع از خودش گفته، یک بچه حزب‌اللهی است. یک عاشق خمینی. یک جوان دهه شصتی. از آدم‌های مهم فرهنگی نظام. با فراز و فرود‌هایی که در هر دوره داشته. اواخر دهه شصت که حمایت و مرشدی سید مرتضی آوینی را داشت خالص‌ترین فیلم‌هایش را ساخت. شفاف مثل آب روان. که آن روزگار همه عاشق بودند و روان. درباره چیزهایی فیلم می‌ساخت که زندگی‌شان کرده بود؛ صحنه نبرد، پشت خاکریز، بسیجی عاشق و «ما مامور به تکلیفیم نه نتیجه». این بود که کمتر زنی را در فیلم‌های دوره اولش مشاهده کردیم و با مردانی مواجه بودیم که عارف بودند و عاشق و مامور به تکلیف. با لحنی زنانه و احساساتی البته.

بعد از رهایی و شهادت آوینی، ابراهیم چشم روشن مثل تمام مریدان سید مرتضی پریشان و مشغول گیج زدن بود و وفق دادن خود با شرایط دوران جدید. دوران ورود ارزش‌های راست به جامعه‌ی در حال التیام بعد از جنگ. توسعه اقتصادی به دست مردانی که بعدها روی خود نام «کارگزاران» گذاشتند. دوران انتشار روزنامه «همشهری» و احداث پارک‌ها و پل‌ها و اتوبان‌های جدید. دورانی که برای اولین بار یک زن – صبیه کوچک پدر معنوی کارگزاران – با رای بالای مردم نفر دوم انتخابات مجلس در شهر تهران شد. اما حاتمی‌کیا به خلوت درون خود خزید. خودش بارها به عباس کیارستمی طعنه زده که زمان جنگ شخصیت اصلی فیلم «خانه دوست کجاست» دنبال دفتر مشقش است. اما هیچکس به او نگفت که چرا واکنش خودش به دوران سازندگی فیلم فرمال و شخصی «برج مینو» بود و روایت یک داستان مثلا عاشقانه در بوسنی جنگ زده در «خاکستر سبز».

خویشتن داری حاتمی‌کیا اما در آژانس شیشه‌ای ترکید و جهانی را به آتش کشید. رادیکال‌ترین فیلم فیلمساز محافظه‌کار تماشاگرانش را به دو دسته تقسیم کرد و از مسعود ده‌نمکی تا عباس عبدی درباره فیلم گفتند و نوشتند. او فهمیده بود که شرایط سیاسی/ اجتماعی بعد از دوم خرداد تغییر کرده و نظام نیاز به تغییر پارادایم دارد. حالا دیگر کارگزارها هم محافظه‌کار به نظر می‌رسیدند و از نفس افتاده به دنبال کشیدن ترمز تندروها بودند. «آژانس شیشه‌ای» سر بزنگاه ساخته شد و وقت نمایش‌اش تعداد زیادی از دخترها و پسرهای غیرمذهبی‌ را می‌دیدی که برای غربت بسیجی فیلم گریه می‌کردند.

از معدود بارهایی در سی سال اخیر که مخاطبان با گرایش‌های متفاوت و حتی مخالف اجتماعی در مواجهه با یک اثر هنری، همدل و همسو به نظر می‌رسیدند. مشابه همان اتفاقی که چند ماه قبل‌ترش در عالم سیاست روی داده و وزیر ارشاد سابق را به عنوان رییس جمهور راهی «پاستور» کرده بود.

فیلمساز مطمئن از این موفقیت تاریخی الگوی قبلی را دوباره تکرار کرد و فیلم هنری بچه مسلمانی دیگری ساخت؛ «روبان قرمز». یک قصه عشق، پیچانده شده در استعاره و نماد. بازیگرانی که نقش نمادها را بازی می‌کردند و لاک‌پشتی که از تمام آدم‌های فیلم همدلی برانگیزتر بود. ماجرای «موج مرده» را همگی به یاد داریم که سرباز جنگ رفته – فیلمساز – گفت دیگر فیلم جنگی نمی‌سازد. با خودش لج کرد و ماحصلش شد کپی متوسطی از آژانس شیشه‌ای با پایانی تخیلی به نام «ارتفاع پست». این میان توقیف «به رنگ ارغوان» به بهت و عدم شناختش از شرایط روز دامن زد و فیلمساز را از جامعه‌اش پرت و دور کرد.

«به نام پدر» خرج کردن از جیب بود و «دعوت» پاسخی از ناخودآگاه به فیلم‌های اولیه‌اش؛ زن‌های حامله به جای مردان عاشق. دسته زنان به جای گروه مردان. و بالاخره «گزارش یک جشن». یکی از بدترین و غیرواقعی‌ترین ژست‌های فیلمساز در مواجهه با عالم واقعی. آن‌قدر بد که حتی خود حاتمی‌کیا هم حاضر نیست فیلم به نمایش عمومی دربیاید.

658873_797

فیلمساز احساساتی اما بعد از چند تجربه ناموفق، دوباره خودش را در «چ» پیدا کرد. جایی که بعد از تکرار چند باره شخصیت «حاج کاظم» – همان فرمانده بسیجی عملگرای پر خصم – چند قدم جلوتر گذاشت و جاه‌طلبانه یکی از مهمترین شخصیت‌های تاریخ معاصر – اگر نگوییم مهمترین آدم سیاسی قرن چهاردهم شمسی – را باز آفرینی کرد؛ امام خمینی. در درامی که هیچ تصویر فیزیکی از او نشان داده نمی‌شود اما حس «حضور در عین غیابش» بر کل داستان افکنده شده و بی‌جهت نیست که در نقش «پروتاگونیست» داستان، او بحران را خاتمه می‌بخشد. ابراهیم حاتمی‌کیا به درستی وقتی دید از درک و تحلیل جامعه‌اش عقب افتاده، فلاش‌بکی به دوران گذشته زد.

به دورانی که او و یارانش عاشق و شیدای آیت‌الله خمینی بودند. دورانی که بلند کردن عصای خمینی می‌توانست غائله‌ای را فیصله بخشد. و حاتمی‌کیا در دل پاوه و چمران و عشقش به پیشوای کاریزماتیک، خود امروزش را پیدا کرد. افسوس که شلوغی‌های جشنواره سی و دوم فیلم فجر و روایت‌های ناقص و حواشی نامطبوعی که پیرامون فیلم شکل گرفت مانع از آن شد تا «چ» به درستی عرضه شود و مخاطبان جدی خودش را پیدا کند. اما با عرضه فیلم در شبکه ویدئویی فرصت خوبی فراهم شد تا من باب اهمیت «چ» مطالبی نوشته شود و چمران حاتمی‌کیا به عنوان الگویی که در ساحت متفاوتی زندگی می‌کند مورد ارزیابی و واکاوی قرار بگیرد. همان چیزی که به انفعال چمران تعبیر شد و کمتر کسی گفت که این شکل پیشرفته‌ای از وجود و رهبری کاریزماتیک است.

به وقتش او اسلحه به دست می‌گیرد و تیربار می‌بندد و به وقتش سکوت پیشه می‌کند و گوش می‌شود و مصلحی که پی مصلحت است. و پلان آخر فیلم که چریک عاشق دلتنگِ خانواده اشک می‌ریزد و تصمیم نهایی‌اش را می‌گیرد؛ مرد جنگی باید بجنگد. چه جنگی از این سخت‌تر که خانواده‌ات را پشت سر بگذاری و رخ به رخ افق/ مغاک، تسلیم و پذیرا بپذیری تقدیر و سرنوشت‌ات را.

658874_455

خسرو دهقان روزگاری گفته بود به نظرش مسعود کیمیایی و ابراهیم حاتمی‌کیا «ایرانی»ترین فیلمسازانی هستند که می‌شناسد. منظور رسیدن به پسند و خلق و خو و روحیه‌ای است که به چنین تاثیر فراگیری در میان مخاطبان منجر شده و به فرهنگ عمومی مردم راه پیدا کرده است. بازسازی حس و حال و بروز بی‌پرده عواطف شرقی/ ایرانی. ‌فیلم‌های حاتمی‌کیا را به خاطر آورید. بهترین لحظات و سکانس‌هایی که در گنجینه خاطرات سینمایی‌مان ثبت شده‌اند؛ لحظات برون ریزی احساسی آدم‌ها. لحظاتی که خالق فیلم‌ها، ژست خودآگاه اخموی خویشتن‌دارش را کنار می‌گذارد و به ناخودآگاه احساساتی و زودرنجش مجال بروز می‌دهد.

سعید (علی دهکردی) در «از کرخه تا راین» که تازه فهمیده مرگ در دو قدمی‌اش است کنار رود راین بر سر خدا فریاد می‌زند که «چرا اینجا؟». یا در «بوی پیراهن یوسف» پیرمرد (علی نصیریان) بالا سر قبر یوسف‌اش نشسته و درد و دل می‌کند و فغان برمی‌آورد که «وقتش شده یه دونه قایم بخوابونم زیر گوش‌ات». یا نطق تکان دهنده مرد بدبخت جنوبی وقتی که برای اولین بار کنترل هواپیمای دزدیده شده را به دست می‌گیرد در «ارتفاع پست»؛ «این قصه یه مرد بدبخته که می‌خواد با زن و بچه‌اش کوچ کنه. اونم یه کوچ اجباری.» و بهترینش لحظه وداع اولیه و ناقص حاج کاظم (پرویز پرستویی) و عباس (حبیب رضایی) در «آژانس شیشه‌ای». نقطه اوجی دست نیافتی در روحیه «ملودرام ایرانی».

احساساتی و اشک‌درآر. جایی که دو مرد روبه‌روی هم ایستاده‌اند و عباس در لحظه تردید مرادش تصمیم گرفته برای راحت کردن کار حاج کاظم، آژانس را ترک کند. موسیقی مجید انتظامی اوج می‌گیرد و عباس شروع می‌کند: «حاجی فک نکنی می‌رم انگلیس‌ها، نه. یا فک می‌کنی میرم سر زمین‌مان؟» حاج کاظم می‌گوید «نه» و بعد عباس ادامه می‌دهد «ما پیش نرگس هم نمی‌رم. ما می‌رم فقط بخاطر شما…ما که سفری شدم…ایشالا این‌دفعه از قافله جا نمونم» و بعد دو مرد هم را در آغوش می‌کشند و حاجی بالاپوش عباس را بر تنش می‌نشاند و سرش را می‌بوسد.

مردم که از تماشای چنین منظره‌ای گل از گل‌شان شکفته و آزادی را در یک قدمی حس می‌کنند خوشحال کف می‌زنند و عباس که گویی به شعور و شرف و حرمت رفاقتش با حاجی توهین شده، برمی‌گردد و بر سرشان فریاد می‌زند «تمومش کنین» و بعد چون نمی‌تواند حاجی را تنها بگذارد در آژانس می‌ماند و در جواب اصرارهای احمد کوهی (قاسم زارع) که ازش می‌خواهد آنجا را ترک کند، می‌گوید «این دم آخری ذلیلم نکن».

این یک رفاقت مردانه ماندگار در تاریخ سینمای ایران است. هم‌ارز سید و قدرت در «گوزن‌ها». احمد و رضای «دندان مار» یا در ساحتی دیگر ابی و آقا حسینی در شاهکار فریدون گله «کندو». و در دل این داستان دو رفیق، عاطفی‌ترین لحظه سینمای حاتمی‌کیا خود را می‌نمایاند. جایی که پناه و تکیه‌گاه معمولا غایب فیلم‌های فیلمساز، همسر مرد عملگرای پر خصم، پیغام عاشقانه‌ را به مردش می‌رساند؛ پلاک زمان جنگ آرام گرفته لای چفیه مرد جنگی. طعنه‌آمیز است که در چنین جهان مردانه‌ای، مرد خشن داستان برای دمی آسایش نیاز به شانه‌های زنش دارد که سر روی آن بگذارد و آرام بگیرد.

این همان روحیه و رفتاری است که از حاتمی‌کیای فیلمساز سراغ داشته‌ایم. کسی که فیلم‌هایش را با «یا لطیف» آغاز می‌کند و در قبراق‌ترین و سرحال‌ترین حالتش داستان مردان خشن و حق به جانبی را تعریف می‌کند که ظاهرشان آکنده از خشم است و درون‌شان مشحون از طبع و لطافت زنانه. بی‌نیاز از روزگار و وابسته به یار همراه.

ابراهیم حاتمی‌کیا حرفه‌ای‌ترین فیلمسازی است که در سی سال اخیر، جریان اصلی سینمای ایران به خود دیده. مسلط به تکنیک و بلندپرواز برای آزمودن شیوه‌های جدید و پیمودن راه‌های تازه. او نه مانند مرحوم رسول ملاقلی‌پور پیرو غریزه‌اش، عنان از کف داده و به بن‌بست رسیده عمل کرد و نه مثل احمدرضا درویش فیلم‌های خشک و خسته‌کننده و مکانیکی ساخت. مسئله و دغدغه فیلم‌های جنگیش به مراتب مهم‌تر و جدی‌تر از رویکرد/ ژست ضد جنگ ملاقلی‌پور در «هیوا» و «میم مثل مادر» و دعوای حیدری نعمتی درویش در فیلم پرمدعای «دوئل» هستند.

او تا به اینجا تواناترین و کارگشاترین هنرمند تربیت شده در نظام «جمهوری اسلامی» بوده. یا بهتر است بگوییم او همان «جمهوری اسلامی» است در عالم هنر. نمادی از حکومت که شبیه به کل بزرگتر در دوران‌های متفاوت رفتار متغیری ازش سر زده. گاهی همراه و پذیرا و آماده تغییر برای رسیدن به کیفیت و استاندارد بالاتر، و گاهی سخت و مقاوم که بر حفظ «وضع موجودش» اصرار می‌ورزد. نکته امیدوارکننده اما اینجا است که او هم مانند نظام، لزوم انجام تغییرات را در گذر زمان ارجح بر «ایده‌ای که کار نمی‌کند»، می‌داند.

با این پیش‌فرض مهم که حافظ امنیت ملی برای ابراهیم حاتمی‌کیا و نظام، امثال عباس فیلم «آژانس شیشه‌ای» هستند و نه بی‌بی‌سی و سی‌ان‌ان و روشنفکرانی که نتیجه «بهترین فیلم‌های عمر» را رقم می‌زنند. به شرط این‌که دست خونین حاج کاظم روی گردن عباس، وقتی بنشیند که جانی برای در آغوش کشیدن سال جدید باشد. جانی که در جواب «سال نوت مبارک عباس» بگوید «سال نوی شما مبارک حاج کاظم». چاقو، چه خودانگیخته و چه ناخواسته حق ندارد دسته خودش را ببرد.

سارا ابراهیمی
467 بازدید

هم اکنون دیگران می خوانند


پیشنهاد میکنم این مطالب راهم بخوانید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *




Ho3in R, [۰۳.۱۲.۱۶ ۱۱:۰۵]
بستن پنجره